MODASI GEÇEN EŞYALAR DEĞİL, AİDİYET DUYGUMUZ

Çok gençliğimden beri Avrupada kurulan antika pazarlarını izlemeyi, dolaşmayı, takip etmeyi çok severim. Beni her zaman mutlu eden, heyecanlandıran ve içinde uzun uzun vakit geçirmekten keyif aldığım bir ortamı vardır. Yıllar geçtikçe, yaşım da ilerledikçe dikkatimi çeken bir şey var ki; bu tarihî zenginliği, geçmişle kurulan bağları, yüzyılların birikimini ülkemde aynı derinlikte ve kalitede göremediğimi şimdi çok daha iyi anlıyorum. Bunun nedenini de aslında kendi içimde sorguluyorum. Bizde “antika” denen şey çoğunlukla 50-60 yıllık birtakım parçalardan ibaret kalıyor. Oysa Avrupa’daki bir antika pazarına gittiğinizde 19. yüzyılın başlarından kalma bir çay takımını, Victoria döneminden kalma bir kolye ya da yüzlerce yıllık bir meşe masayı dahi bulabiliyorsunuz.

Avrupa’nın herhangi bir şehrinde, yüzlerce yıllık bir pazarın tezgâhında duran böyle bir eşyaya baktığınızda hissettiğiniz şey yalnızca görsellik değildir. Orada zamanın birikimi, nesilden nesile aktarılan bir aidiyet ve geçmişin bugüne uzanan sessiz tanıklığı vardır. O coğrafyada yüzyıllık bir eşya, geçmişin canlı nefesini bugünün odalarına taşıyan bir zaman yolcusudur.

Ve her zaman bilirim ki bazı ruhlar vardır, bundan çok etkilenirler. Bir fincana bakıp “Bu bardakları kimler kimler tuttu? Bu bardaklar nelere şahit oldu, hangi hayatlara dokundu?” diye düşünürler. İnsanlar bunu düşündükleri zaman bile inanılmaz derecede heyecanlanır. Nesnelerin geçmişten izler taşıma, insan hayatlarına tanıklık etme gücünü düşündüğümüzde, bu çok değerli bir yansımadır. Bu hafta sizinle bunu konuşmayı çok istedim; kendi kendime düşündüğüm bir şeyi okurla da paylaşıp, bu derinlikte biraz soluklanalım istedim.

Peki, dönelim kendi evlerimize… Bizde durum neden bu kadar aceleci, neden bu kadar hırçın? Neden böylesine köklü bir antika ve muhafaza etme kültürünü aynı ölçüde yaşatamıyoruz?

İşin aslı, bu durum yalnızca tarihsel kırılmalarla ya da mekân darlığıyla açıklanabilecek bir mesele değil. Biz çoktan azgın bir tüketim toplumuna dönüştük. Avrupa’da nesiller boyu kullanılan, dededen toruna geçen koltuk takımları bir aidiyetin simgesiyken, bizim kültürümüzde her 5-10 yılda bir “modası geçti, rengi soldu, yenisi çıktı” denilerek evler baştan aşağı yenileniyor. Eşyayla bağımız o kadar kopuk ve geçici ki bir nesneye yaşlanma hakkı bile tanımıyoruz.

Bir büyüğümüz vefat ettiğinde, o evin anında boşaltılıp oymalı kakmalı ağır masaların, el emeği sandıkların sokağa, çöp kenarlarına çıkarılma hızına hepimiz tanık olmuşuzdur. İlk bakışta insanları vefasızlıkla suçlamak kolaydır. Fakat mesele sadece vicdan meselesi değil. Küçülen metrekareler, kutu gibi siteler, göçlerle şekillenen kent yaşamı ve “bugünü kurtarma” telaşı, geçmişin izlerini muhafaza edecek alanı da elimizden aldı. Yaşam alanlarımız daraldıkça, geçmişe açtığımız parantezler de küçüldü. Dolayısıyla bu kopuşun arkasında yalnızca değişen tüketim alışkanlıklarımız değil, değişen yaşam biçimimiz de var. Ve biz bu noktada dengeyi kaybediyoruz. Alanlar dar, geçmişe yer yok, bunun bilinci de yok.

Oysa antika kültürü dediğimiz şey sadece maddi bir zenginlik ya da koleksiyon merakı değildir. İngiliz sanat düşünürü John Ruskin’in dediği gibi: “En büyük değer, bir nesnenin yapıldığı andaki parlaklığında değil; yüzyıllar boyunca insan hayatlarına tanıklık ederken kazandığı o yaşlı, derin ve asil ruhtadır.”

İşte biz modern zaman insanları, evlerimizde tam olarak bu “derin ve asil ruhu” kaybettik. Bir eşyaya dokunduğumuzda sadece bir ahşaba, bir porselene ya da bir kumaşa değil; dedemizin kahve içerken bıraktığı izlere, anneannemizin elinin değdiği o ince kıvrımlara, geçmişin sessiz tanıklarına dokunduğumuzu unuttuk. Oysa bir fincanın, bir sandığın, eski bir masanın değeri yalnızca maddesiyle ölçülemez. Onlar bazen bir ailenin sevincini, bir ayrılığın hüznünü, yıllar önce yaşanmış bir hayatın izlerini taşır. Bir eşyanın eskimesi, onun değerini yitirmesi değil; kimi zaman hikâyesinin derinleşmesidir.

Belki de devasa antika mobilyaları saklayacak alanlarımız yok; ama çocuklarımıza ve geleceğe aktarabileceğimiz küçük hatıralarımız hâlâ olmalı. Büyüklerimizden kalan ufak bir takıyı, eski bir fincanı, yıllarca kullanılmış bir saati ya da hatırası olan küçük bir objeyi aile içinde birbirimize devrederek yaşatsak ne güzel olur. Bazen küçücük bir fincan, koca bir aile hikâyesini anlatmaya yeter. Çocuklarımıza o fincanın kimden kaldığını, kimlerin elinde yıllarca yaşadığını anlatmak; onlara yalnızca bir eşya bırakmak değil, geçmişleriyle bağ kurabilecekleri bir hafıza bırakmaktır. Eşyaların sadece tüketilecek nesneler olmadığını, aynı zamanda birer “hafıza taşıyıcısı” olduğunu öğretmek, aile ruhunu bir arada tutmanın en zarif ve anlamlı başlangıcıdır. Bu anlayış, toplumsal köklerimizi de yeniden canlandıracaktır. Köklenmek… ne güzel bir betimleme.

Evlerimizi tamamen eskinin yüküyle doldurmak zorunda değiliz; ama ruhumuzda geçmişin o asil tanıklarına yer açmak zorundayız. Çünkü bir toplumu bir arada tutan şey sadece geleceğe dair kurduğu hayaller değil, geçmişten devraldığı o sessiz ve derin mirasın sıcaklığıdır.

Aslında sorunumuz, sadece metrekareler sorunu değil; bir nesnenin taşıdığı o devasa hafızaya kulaklarımızı tıkama lüksümüzün olup olmadığıdır. Eşyaları çöp kenarlarına savuran o aceleci ve tüketmeci hızı durduramadığımız sürece, kendi hikâyemizi de parça parça sokağa terk ediyoruz. Oysa yüzyılların ruhunu taşıyan o sessiz tanıklara evlerimizde ve zihnimizde hak ettiği yeri vermek, bu çağın gürültüsüne karşı yapabileceğimiz en asil direniştir.